Tırışkadan İşler: Anlamsız Emeğin Eleştirisinden Yapay Zekâ Tartışmasına

Tırışkadan İşler, David Graeber’in 2013 yılında yayımlanan ve kısa sürede geniş yankı uyandıran “On the Phenomenon of BullShit Jobs” başlıklı makalesinden doğan bir çalışmadır. Graeber bu makalede, ileri kapitalist toplumlarda teknolojik gelişmelerin çalışma sürelerini azaltması beklenirken bunun tersinin gerçekleştiğine, giderek daha fazla insanın anlamlı bir toplumsal katkı üretmeyen işlerde istihdam edildiğine dikkat çeker. Makalenin ardından dünyanın farklı ülkelerinden binlerce kişi Graeber’e kendi çalışma deneyimlerini anlatan mektuplar göndermiş, pek çoğu yaptığı işin aslında gereksiz olduğunu düşündüğünü fakat bunu kurumsal yapı içinde açıkça dile getiremediğini ifade etmiştir. Graeber bu tanıklıkları tarihsel ve antropolojik analizlerle birleştirerek modern bürokratik kapitalizmin iş üretme mantığını sorgulayan daha kapsamlı bir teori geliştirmiş; bu birikim 2018’de yayımlanan Tırışkadan İşler: (Everest yayınları, 2021) kitabının temelini oluşturmuştur.

Tırışkadan İş Nedir?

Graeber’e göre tırışkadan iş, varlığı toplumsal açıdan anlamlı bir katkı üretmeyen, hatta ortadan kalksa çoğu zaman kimsenin ciddi bir kayıp hissetmeyeceği; buna rağmen kurumsal yapılar içinde sürdürülen bir iştir. Bu tür işlerin özelliği yalnızca verimsiz olmaları değildir. Asıl mesele, sembolik, yönetsel ya da bürokratik nedenlerle varlıklarını sürdürmeleridir. Üstelik bu işlerde çalışan kişiler de çoğu zaman yaptıkları işin gereksiz olduğunu içten içe bilir, ancak bunu açıkça söyleyemez. Bu nedenle “tırışkadan iş” kavramı yalnızca kötü çalışma koşullarını değil, daha derinde toplumsal açıdan anlamsızlaşmış emeği ifade eder.

Tırışkadan Olmayan İşler ve Toplumsal Değer Meselesi

Graeber, toplumsal olarak gerekli ama kötü koşullarda yapılan işler ile gerçekten anlamsız işler arasında net bir ayrım yapar. Bir iş düşük ücretli, yorucu ya da güvencesiz olabilir; ancak o iş ortadan kalktığında toplumun gündelik işleyişi ciddi biçimde aksıyorsa, Graeber’e göre bu iş tırışkadan değildir. Bakım emeği, temizlik, sağlık hizmetleri, öğretmenlik, altyapı onarımı, lojistik ve gıda üretimi bu tür işler arasında sayılabilir. Bunlar çoğu zaman düşük prestijle ilişkilendirilse de toplumsal yaşam açısından vazgeçilmezdir.

Bu açıdan bakıldığında, tırışkadan olmayan işler doğrudan somut bir ihtiyaca karşılık veren faaliyetlerdir. Bir hemşirenin hastaya bakım vermesi, bir öğretmenin öğrencilere eğitim sağlaması, bir belediye çalışanının su ve kanalizasyon altyapısını işletmesi ya da bir lojistik çalışanının gıda dağıtımını organize etmesi toplumun temel işleyişi açısından kritik öneme sahiptir. Bu işler ortadan kalktığında etkileri kısa sürede görünür hale gelir. Sağlık hizmetleri aksar, eğitim durur, altyapı çöker ya da tedarik zinciri bozulur. Bu nedenle Graeber’e göre bir işin toplumsal değerini belirlemenin en basit ölçütlerinden biri şudur: o iş yarın ortadan kalksa toplum gerçekten bir şey kaybeder mi?

Bir Şirket Örneği: Teknolojik İtibar Olarak Emek

Bir içecek üreticisi şirkette çalışan bilgisayar mühendisi bir arkadaşımın deneyimi, Graeber’in tespitlerini somutlaştıran çarpıcı bir örnek sunmaktadır. Şirket, üretim ve satış süreçlerinden elde edilen büyük veri havuzunu analiz ederek anlamlı korelasyonlar ortaya çıkarmak amacıyla yeni bir pozisyon oluşturmuş ve bu görev için arkadaşımı istihdam etmiştir. İlk bakışta bu görev modern veri analitiği uygulamalarının tipik bir örneği gibi görünmektedir. Ancak süreç ilerledikçe, yapılan işin teknik içeriğinden çok kurumsal sunum boyutunun öne çıktığı görülmüştür. Zamanın önemli bir kısmı veri analizine değil, üst yönetime sunulmak üzere hazırlanan kapsamlı ve görsel açıdan etkileyici sunumlara ayrılmış; bu sunumlarda özellikle yapılan çalışmanın “yapay zekâ”, “büyük veri” ve “ileri teknoloji” gibi kavramlarla ilişkilendirilerek ne kadar stratejik ve yenilikçi olduğunun vurgulanması istenmiştir.

Çalışmanın sonunda ulaşılan sonuç ise oldukça basit bir korelasyondan ibaret kalmıştır: hava sıcaklığı arttıkça meşrubat satışları yükselmektedir. Teknik olarak bu bir veri analizi çıktısıdır; ancak sektörde çalışan hemen herkesin zaten sezgisel olarak bildiği bir durumu doğrulamaktan öteye gitmemektedir. Bu örnek, karmaşık analiz süreçleri ve teknolojik söylemler aracılığıyla zaten bilinen gerçeklerin yeniden paketlenebildiğini göstermektedir. Dolayısıyla burada söz konusu olan yalnızca verimsiz bir analiz faaliyeti değildir; aynı zamanda kurumun kendi faaliyetini meşrulaştırmak ve “ileri teknoloji kullanan bir organizasyon” görüntüsü üretmek için bilgi üretme ritüelleri oluşturmasıdır. Nitekim arkadaşım çok yüksek bir maaş almasına rağmen işinden nefret etmiş ve sonunda istifa ederek kendi deyimi ile “özgür yaşamı” seçmiştir.

Ücret, Statü ve İdeolojik Meşrulaştırma

Graeber’in dikkat çektiği en çarpıcı çelişkilerden biri, toplum açısından en gerekli işlerin çoğu zaman en düşük ücret ve statüyle ilişkilendirilmesi, toplumsal katkısı belirsiz birçok beyaz yakalı işin ise daha yüksek gelir ve prestijle ödüllendirilmesidir. Ona göre bunun temel nedeni ücretlerin toplumsal faydaya göre değil, büyük ölçüde piyasa gücüne, kurumsal konuma ve örgütsel iktidara göre belirlenmesidir. Bakım emeği, temizlik, eğitim ve sağlık gibi alanlar toplum için vazgeçilmezdir; ancak bu alanlarda çalışanların pazarlık gücü sınırlıdır ve bu faaliyetler yüksek kâr marjları üretmediği için piyasa içinde düşük değerlenir. Buna karşılık finans, danışmanlık, kurumsal yönetim ya da bazı bürokratik pozisyonlar şirketlerin kâr mekanizmalarıyla daha doğrudan ilişkilidir veya güçlü örgütsel konumlara sahiptir; bu nedenle daha yüksek ücretlerle ödüllendirilebilir.

Bu durum yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda ideolojik olarak da meşrulaştırılır. Yüksek ücretler çoğu zaman “yüksek beceri”, “büyük sorumluluk”, “stratejik karar alma” ya da “piyasanın gereklilikleri” gibi söylemlerle açıklanır. Böylece ücret farklılıkları doğal ve kaçınılmazmış gibi sunulur. Buna karşılık bakım, temizlik ve eğitim gibi işler “fedakârlık”, “meslek sevgisi” ya da “hizmet ruhu” gibi ahlaki kavramlarla çerçevelenir. Bu da düşük ücretlerin sorgulanmasını güçleştirir. Sonuçta toplumsal açıdan en gerekli işlerin neden en az ödüllendirildiği sorusu görünmez hale gelir.

Neoliberalizm, Finansallaşma ve Tırışkadan İşlerin Çoğalması

Graeber, tırışkadan işlerin yaygınlaşmasını neoliberal dönemde kapitalizmin geçirdiği yapısal dönüşümlerle, özellikle de finansallaşma ve bürokratik genişleme ile ilişkilendirir. 1980’lerden itibaren neoliberal politikalar üretim ekonomisinin ağırlığını azaltırken finansal sektörün ve kurumsal yönetim katmanlarının büyümesine yol açmıştır. Şirketler giderek daha fazla yatırımcı beklentilerine, hisse değerine ve finansal performans göstergelerine göre yönetilmeye başlanmış; bu süreçte raporlama, denetim, performans ölçümü, danışmanlık ve stratejik yönetim gibi alanlarda geniş bir idari faaliyet alanı ortaya çıkmıştır. Graeber’e göre bu faaliyetlerin önemli bir kısmı doğrudan üretim ya da toplumsal ihtiyaçlarla bağlantılı değildir; daha çok şirketlerin finansal piyasalara ve yönetsel hiyerarşilere uyum sağlaması için gereklidir.

Finansallaşma bu süreci daha da hızlandırır. Şirketler yalnızca mal ve hizmet üretmekle değil, aynı zamanda yatırımcılara sürekli performans göstermekle yükümlü hale gelir. Bu durum karmaşık raporlama sistemlerini, veri analizi birimlerini, danışmanlık hizmetlerini ve kurumsal strateji departmanlarını büyütür. Her bir çalışanının yaptığı iş anlamsız olmayabilir; ancak bu alanların toplam büyüklüğü çoğu zaman gerçek üretim faaliyetlerinin çok ötesine geçer. Böylece neoliberalizm, devleti ve bürokrasiyi küçültme söylemiyle ortaya çıkmış olsa da, pratikte hem özel sektörde hem de kamuda yönetim, denetim ve temsil faaliyetlerine dayalı geniş bir bürokratik iş alanı üretmiştir. Graeber’in “bürokratikleşmiş neoliberal kapitalizm” saptaması tam da bu noktaya işaret eder.

Üretim İşçisi ile Beyaz Yakalı Arasındaki Fark: İş Deneyimi, Tatmin ve Güvence

Geleneksel üretim işçileri ile tırışkadan işlerde çalışan beyaz yakalılar arasındaki fark yalnızca ücret ve statü düzeyinde değildir; işin deneyimlenme biçimi açısından da belirgindir. Üretim işçileri çoğu zaman fiziksel olarak zorlayıcı, rutin ve sıkı zaman disiplinine dayalı işlerde çalışırlar. Buna rağmen yaptıkları işin sonucu genellikle somut biçimde görülebilir: bir ürün ortaya çıkar, bir makine çalışır hale gelir ya da bir yapı tamamlanır. Bu nedenle çalışma koşulları ağır olsa bile, yaptıkları işin belirli bir anlam taşıdığını hissedebilirler. İş sürecinin kolektif niteliği de dayanışma ve mesleki gurur duygusunu besleyebilir.

Tırışkadan işlerde çalışan beyaz yakalıların deneyimi ise farklıdır. Fiziksel zorluk genellikle daha az, çalışma ortamı daha konforlu olabilir; fakat işin toplumsal ya da kurumsal anlamı çoğu zaman belirsizdir. Çalışan kişi yaptığı faaliyetin gerçek bir ihtiyaca karşılık gelip gelmediğini sürekli sorgular. Bu da güçlü bir anlamsızlık ve yabancılaşma duygusu yaratabilir. Görünüşte saygın bir pozisyona sahip olmak, emeğin gerçek bir değer üretmediği hissini ortadan kaldırmaz; tersine, kimi zaman mesleki tatminsizliği daha da derinleştirir.

İş güvencesi ve gelecek beklentisi açısından da benzer bir karşıtlık vardır. Üretim işçileri ekonomik dalgalanmalardan doğrudan etkilenebilir ve işten çıkarılma riski taşıyabilir; ancak yaptıkları iş somut bir üretim sürecine bağlı olduğu için belirli beceriler ve deneyimler başka alanlara aktarılabilir. Ayrıca sanayi sektöründe tarihsel olarak sendikal örgütlenmenin daha güçlü olması, kimi durumlarda koruyucu mekanizmalar yaratmıştır. Buna karşılık tırışkadan işlerde çalışan beyaz yakalılar dışarıdan daha ayrıcalıklı görünseler de, bu pozisyonlar çoğu zaman şirket içi organizasyon yapılarının ve yönetim stratejilerinin ürünüdür. Kurumsal yeniden yapılanma sırasında hızla ortadan kalkabilirler. Böylece görünürde prestijli ama yapısal olarak kırılgan kariyerler ortaya çıkar.

Bu tartışmayı somutlaştırmak için iki farklı kuşağın çalışma deneyimlerini karşılaştırmak öğretici olabilir. Bir tanıdığım, İzmit’te uzun yıllar faaliyet gösteren SEKA Kağıt Fabrikası’nda bakım-onarım bölümünde ustabaşı olarak çalışıyordu. Fabrikanın üretim hattında meydana gelen arızalara müdahale eden, tecrübesi sayesinde üretimi durma noktasına getiren sorunları kısa sürede çözebilen bir ekibin parçasıydı. Çalışma koşulları kolay değildi; fabrikanın 7/24 çalışması nedeniyle ustabaşıların lojmanlarda kalması ve her an müdahaleye hazır olması gerekiyordu. Buna rağmen eniştem yaptığı işten büyük bir memnuniyet duyuyordu. Üretim hattını yeniden çalışır hale getirdiğinde bunun somut bir sonucu olduğunu görüyor, yaptığı işin fabrikanın işleyişi açısından ne kadar önemli olduğunu hissediyordu. Çok yüksek bir gelir elde etmese de uzun yıllar aynı işte çalışarak üç çocuğunu üniversitede okutmuş, yirmi beş yılın ardından kendi isteğiyle emekli olmuş ve emeklilik döneminde de ekonomik açıdan ciddi bir kaygı yaşamadan eşi-dostu ile bol bol vakit geçirerek yaşamını sürdürebilmişti. Daha sonra SEKA fabrikası önce özelleştirildi, sonra karlı olmadığı için kapatıldı ve şimdi arazisi üzerinde bir alışveriş merkezi var.

Eniştemin torunlarının önemli bir kısmı bugün bankacılık, finans ve reklamcılık gibi sektörlerde beyaz yakalı çalışanlar olarak istihdam ediliyor. Bu işler dışarıdan bakıldığında daha prestijli ve daha yüksek gelirli görünse de çalışma deneyimi oldukça farklı. Uzun çalışma saatleri, sürekli performans baskısı ve yoğun rekabet ortamı nedeniyle sosyal ilişkiler kurmakta zorlanıyorlar, arkadaşlarına ve ailelerine ayıracak zaman bulanamadıklarını dile getiriyorlar. Daha da önemlisi, yaptıkları işin gerçek anlamı konusunda sık sık bir belirsizlik hissettiklerini ifade ediyorlar. Bu nedenle yüksek gelir ve kurumsal prestije rağmen hayatlarından ve işlerinden sürekli bir tatminsizlik duyduklarını dile getiriyorlar. Bu iki deneyim arasındaki keskin karşıtlık, modern çalışma hayatında “işin toplumsal anlamı ile ekonomik statüsü arasındaki kopuşu” açık biçimde ortaya koyuyor.

Yapay Zekâ, Otomasyon ve Tırışkadan İşlerin Geleceği

Her ne kadar kitabın yazıldığı dönemde yapay zekâ emekleme aşamasında olsa da, otomasyon ve robotlaşma konusu iş hayatı ile ilgili yapılan çalışmalarda merkezi bir tema teşkil etmektedir. Graeber otomasyon tartışmasını önemli bir paradoks üzerinden ele alır: Teknolojik gelişmeler üretim süreçlerini daha verimli hale getirmiş, teorik olarak çalışma sürelerinin ciddi biçimde azalmasına imkân tanımıştır. Buna rağmen modern toplumlarda insanlar daha az değil, çoğu zaman aynı hatta daha uzun süreler çalışmaktadır. Graeber’e göre otomasyonun en kolay ikame edeceği işler genellikle rutin, tekrar eden ve teknik olarak formüle edilebilir görevlerdir. Buna karşılık bakım, eğitim ve sağlık gibi toplumsal olarak anlamlı işler insan ilişkilerine, bağlamsal yargılara ve duygusal etkileşime dayandıkları için otomasyona daha dirençlidir. Japonya’da yaşlı bakımında robotların kullanılmasına ilişkin yapılan anket ve saha çalışmalarında, insanların robotları yardımcı araç olarak kabul ettiği fakat bakımın tamamen robotlara bırakılmasına temkinli yaklaştığı görülmektedir. Yaşlılar, bakım çalışanları ve aile üyeleri üzerinde yapılan bir ankette robotların yaşlı bakımında kullanılmasına yönelik istekliliğin güven ve kişisel temas eksikliği gibi faktörlere bağlı olarak sınırlı kaldığı gösterilmiştir.

Bu çerçeve günümüz yapay zekâ tartışmaları açısından yeniden okunabilir. Eğer yapay zekânın en kolay ikame ettiği faaliyetler standartlaştırılmış bilgi işleme, raporlama, veri özetleme, sunum hazırlama ve rutin analiz üretimi ise, bu görevlerin önemli bir kısmının Graeber’in tırışkadan işler dediği beyaz yakalı faaliyetlerle örtüştüğü ileri sürülebilir. Bu anlamda yapay zekâ en başta kurumsal bürokrasi içinde ortaya çıkan sembolik bilgi üretim süreçlerini tehdit ediyor olabilir. Ancak burada dikkatli olmak gerekir: her otomasyona uygun iş tırışkadan değildir, her tırışkadan iş de teknik olarak kolayca otomasyona devredilemez.

Daha önemli olan nokta şudur: Graeber’e göre tırışkadan işler yalnızca teknolojik verimsizlikten doğmaz; esas olarak belirli bir ekonomik ve kurumsal düzenin kendisini sürdürmesi için vardır. Eğer sorun gerçekten kurumsal mantığın kendisiyse, yapay zekâ bu işleri ortadan kaldırsa bile kurumlar yeni biçimlerde benzer faaliyetler üretebilir. Yeni denetim mekanizmaları, yeni veri metrikleri, yeni danışmanlık alanları ya da yapay zekâyı yönetmek, pazarlamak ve meşrulaştırmak için oluşturulan yeni pozisyonlar bunun örnekleri olabilir. Dolayısıyla mesele yalnızca yapay zekânın neyi yapabildiği değil, toplumun ve kurumların teknolojik verimlilikle ne yapmayı tercih ettiğidir.

Çalışma Süresinin Azalması ve Bakım Emeğinin Yeniden Değeri

Yapay zekâ ve otomasyon gerçekten çalışma sürelerini azaltırsa, ortaya çıkan zamanın nasıl değerlendirileceği temel bir toplumsal soruya dönüşür. Graeber’in de işaret ettiği gibi, teknolojik ilerleme insanların daha az çalışmasına imkân tanıyabilecek bir potansiyele sahiptir; ancak bu potansiyel bugüne kadar çoğu zaman daha fazla boş zaman olarak değil, yeni iş biçimleri ve yeni meşguliyetler olarak örgütlenmiştir. Oysa çalışma saatlerinin gerçekten azalması, insanların eşlerine, dostlarına, çocuklarına ve yaşlı yakınlarına daha fazla zaman ayırmasını; daha sağlıklı, daha özenli ve daha dayanışmacı bir gündelik hayat kurmasını mümkün kılabilir.

Yaşlılara destek olmak, çocuklarla ilgilenmek, birlikte yemek hazırlamak, ev içi organizasyonu sürdürmek ya da yalnızca insan ilişkilerine daha fazla zaman ayırmak piyasa ekonomisi içinde çoğu zaman görünmezdir; ancak toplumsal refah açısından son derece değerlidir. Otomasyonun gerçekten insanları gereksiz işlerden kurtarması halinde, bu serbestleşen zamanın insan ilişkilerine, bakım pratiklerine ve toplumsal dayanışmaya yönelmesi mümkündür. Bu da teknolojik ilerlemeyi yalnızca üretim süreçlerini dönüştüren bir araç olmaktan çıkarıp, yaşamın daha anlamlı biçimde yeniden örgütlenmesinin koşulu haline getirebilir.

Feminist Perspektif: Bakım Emeğinin Eşitlikçi Paylaşımı

Bu tartışma feminist bir perspektiften bakıldığında daha da önem kazanır. Feminist kuram uzun zamandır modern ekonomilerin görünmez temellerinden birinin bakım emeği olduğunu vurgular. Çocuk bakımı, yaşlılara destek, ev içi işler, yemek hazırlama ve duygusal destek gibi faaliyetler toplumsal yaşamın sürdürülebilmesi için vazgeçilmezdir; ancak tarihsel olarak büyük ölçüde kadınların sorumluluğu olarak görülmüş ve çoğu zaman ekonomik değer üretmeyen “doğal” bir faaliyet gibi değerlendirilmiştir. Bu nedenle kapitalist ekonomiler, ücretli üretim alanı ile görünmeyen bakım emeği arasındaki cinsiyetlendirilmiş iş bölümüne dayanır.

Eğer otomasyon ve yapay zekâ çalışma sürelerini gerçekten azaltırsa, bu durum bakım emeğinin daha eşitlikçi biçimde paylaşılması için önemli bir fırsat yaratabilir. Daha kısa çalışma saatleri erkeklerin de ev içi sorumluluklara, çocuk bakımına ve yaşlı yakınlara destek süreçlerine daha fazla katılmasını mümkün kılabilir. Böyle bir dönüşüm yalnızca aile içi iş bölümünü değiştirmekle kalmaz; bakım faaliyetlerinin toplumsal değerinin daha açık biçimde tanınmasına da katkı sağlar. Bununla birlikte feminist literatür önemli bir uyarıda bulunur: teknolojik ilerleme tek başına bu dönüşümü garanti etmez. Kültürel normlar, çalışma rejimleri ve sosyal politikalar değişmeden bakım yükünün yine büyük ölçüde kadınların üzerinde kalması mümkündür.

Evrensel Temel Gelir Tartışması

Bu tartışmaların ulaştığı önemli noktalardan biri evrensel temel gelir önerisidir. Evrensel temel gelir, devletin tüm yurttaşlara herhangi bir çalışma koşulu aramaksızın düzenli ve asgari bir gelir sağlamasını öngören bir sosyal politika modelidir. Bu yaklaşımın amacı, bireylerin yaşamlarını sürdürebilmek için her koşulda ücretli bir iş bulmaya zorlanmalarını azaltmak ve herkes için asgari bir ekonomik güvence sağlamaktır. Özellikle otomasyon ve yapay zekâ tartışmalarının yoğunlaştığı dönemde, teknolojik verimlilik artışının yaratacağı iş kayıplarına karşı bir çözüm olarak yeniden gündeme gelmiştir.

Graeber’e göre evrensel temel gelir, insanların yalnızca geçim kaygısıyla toplumsal açıdan anlamsız işlerde çalışmak mecburiyetini azaltabilir ve bireylere yaşamlarını daha özgür biçimde örgütleme olanağı sunabilir. Böyle bir durumda insanlar zamanlarını bakım emeği, gönüllü faaliyetler, eğitim, yaratıcı üretim ya da toplumsal dayanışma pratikleri gibi piyasa tarafından her zaman ödüllendirilmeyen ama toplum için önemli olan alanlara yöneltebilirler. Bu nedenle evrensel temel gelir yalnızca bir sosyal yardım politikası değil, çalışma hayatının ve toplumsal değer üretiminin yeniden düşünülmesine ilişkin daha geniş bir tartışmanın parçasıdır.

Sonuç

Tırışkadan İşler, yalnızca modern çalışma hayatına anarşist perspektiften yöneltilmiş provokatif bir eleştiri değil, aynı zamanda çağdaş kapitalizmin örgütlenme biçimini sorgulayan güçlü bir düşünsel müdahaledir. Graeber bu çalışmada işin toplumsal değeri ile ekonomik sistemin ödüllendirme mekanizmaları arasındaki derin uyumsuzluğu görünür kılmayı başarmıştır. “Tırışkadan iş” kavramı, bürokratikleşmiş ve finansallaşmış ekonomilerde emeğin nasıl giderek sembolik faaliyetlere yöneldiğini anlamak için bugün de güçlü bir analitik araç sunmaktadır.

Dahası, yapay zekâ ve otomasyon tartışmalarının hız kazandığı günümüzde kitap yeni bir güncellik kazanmıştır. Çünkü Graeber’in temel sorusu hâlâ geçerlidir: teknolojik gelişmeler insanları gerçekten gereksiz işlerden kurtaracak mı, yoksa mevcut ekonomik düzen kendisini sürdürmek için yeni tür iş biçimleri üretmeye devam mı edecektir? Bu soru bizi yalnızca emeğin geleceği üzerine değil, bakımın, toplumsal dayanışmanın, cinsiyet eşitliğinin ve yaşamın anlamının nasıl yeniden kurulacağı üzerine de düşünmeye zorlar. Bu nedenle Tırışkadan İşler, yalnızca çalışma hayatını değil, emeğin, teknolojinin ve toplumsal değerin geleceğini tartışmak isteyen herkes için önemli bir referans noktası olmayı sürdürmektedir.